سلامت کلیه‌ها؛ پیشگیری و تشخیص زودهنگام بیماری‌های کلیوی کلیه‌ها از اندام‌های حیاتی بدن هستند که با تصفیه خون، دفع مواد زائد، تنظیم فشار خون و حفظ تعادل آب و الکترولیت‌ها، نقش مهمی در سلامت عمومی ایفا می‌کنند. اختلال در عملکرد این اندام‌ها ممکن است به‌تدریج و بدون بروز علائم مشخص پیشرفت کند؛ به همین دلیل، بیماری مزمن کلیوی (CKD) اغلب به‌عنوان یک بیماری خاموش شناخته می‌شود. هفته ملی حمایت از بیماران کلیوی (۲۳ تا ۳۰ آبان)، فرصتی برای افزایش آگاهی درباره عوامل خطر، راهکارهای پیشگیری و اهمیت بررسی‌های آزمایشگاهی در شناسایی زودهنگام بیماری‌های کلیوی است. بیماری‌های کلیوی؛ از آسیب حاد تا اختلال مزمن بیماری‌های کلیوی طیف گسترده‌ای از اختلالات را شامل می‌شوند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - بیماری مزمن کلیوی (CKD): اختلال در ساختار یا عملکرد کلیه که حداقل سه ماه ادامه داشته باشد و ممکن است با کاهش eGFR یا افزایش آلبومین ادرار همراه باشد. - آسیب حاد کلیه (AKI): کاهش ناگهانی عملکرد کلیه که معمولاً در اثر کم‌آبی شدید، عفونت، افت فشار خون، مصرف برخی داروها یا انسداد مجاری ادراری ایجاد می‌شود. - گلومرولونفریت: التهاب واحدهای تصفیه‌کننده کلیه که می‌تواند با وجود خون یا پروتئین در ادرار، تورم و افزایش فشار خون همراه باشد. - بیماری کلیه پلی‌کیستیک: اختلالی عمدتاً ارثی که با تشکیل کیست‌های متعدد در کلیه‌ها و احتمال کاهش تدریجی عملکرد آن‌ها مشخص می‌شود. همچنین عفونت‌های کلیوی عودکننده و مصرف خودسرانه یا طولانی‌مدت برخی داروها، به‌ویژه داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن و دیکلوفناک، می‌توانند به بافت کلیه آسیب برسانند. بیماری‌های کلیوی چقدر شایع هستند؟ بیماری‌های کلیوی یکی از چالش‌های مهم سلامت عمومی در جهان محسوب می‌شوند. برآوردهای جهانی، تعداد مبتلایان به انواع بیماری‌های کلیوی را حدود ۸۵۰ میلیون نفر نشان می‌دهند. در ایران نیز بر اساس داده‌های مطالعه ملی STEPS 2021، شیوع برآوردشده بیماری مزمن کلیوی در بزرگسالان ۲۵ سال و بالاتر حدود ۱۱.۹ درصد گزارش شده است؛ به این معنا که تقریباً از هر ۹ بزرگسال، یک نفر ممکن است شاخص‌های آزمایشگاهی سازگار با این بیماری را داشته باشد. نکته قابل‌توجه آن است که آسیب کلیوی ممکن است پیش از کاهش محسوس عملکرد تصفیه‌ای کلیه و حتی در شرایطی که eGFR طبیعی است، با افزایش آلبومین ادرار قابل‌شناسایی باشد. به همین دلیل، بررسی هم‌زمان عملکرد کلیه و دفع آلبومین اهمیت ویژه‌ای دارد. چه افرادی بیشتر در معرض بیماری‌های کلیوی هستند؟ دیابت و فشار خون بالا از مهم‌ترین عوامل خطر بیماری مزمن کلیوی هستند. افزایش طولانی‌مدت قند خون و فشار خون کنترل‌نشده می‌توانند به عروق و واحدهای تصفیه‌کننده کلیه آسیب برسانند. سایر عوامل خطر عبارت‌اند از: - چاقی و اضافه‌وزن - بیماری‌های قلبی‌عروقی - سابقه خانوادگی بیماری‌های کلیوی - افزایش سن - سیگار کشیدن - کم‌تحرکی و مصرف زیاد نمک - سابقه آسیب حاد کلیه - بیماری‌های خودایمنی و برخی اختلالات ارثی افراد دارای این عوامل خطر باید با مشورت پزشک، ارزیابی دوره‌ای عملکرد کلیه را در برنامه مراقبت سلامت خود قرار دهند. چگونه از سلامت کلیه‌ها محافظت کنیم؟ بسیاری از عوامل مؤثر بر سلامت کلیه‌ها با اصلاح سبک زندگی و کنترل بیماری‌های زمینه‌ای قابل‌مدیریت هستند. مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه عبارت‌اند از: - کنترل قند و فشار خون: پیگیری منظم و پایبندی به درمان تجویزشده، به‌ویژه در افراد مبتلا به دیابت و فشار خون بالا. - تغذیه سالم: کاهش مصرف نمک، محدود کردن غذاهای فرآوری‌شده و استفاده متعادل از مواد غذایی تازه. - فعالیت بدنی منظم: حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته، متناسب با شرایط جسمی فرد. - حفظ وزن مناسب: پیشگیری از چاقی و کنترل اضافه‌وزن برای کاهش عوامل خطر متابولیک. - مصرف مایعات کافی: تأمین آب مورد نیاز بدن متناسب با شرایط فردی؛ البته بیماران مبتلا به نارسایی کلیه یا قلب باید محدودیت احتمالی مایعات را با نظر پزشک رعایت کنند. - پرهیز از خوددرمانی: مصرف خودسرانه مسکن‌ها، مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی با ترکیبات نامشخص می‌تواند به عملکرد کلیه آسیب برساند. تغذیه در بیماران کلیوی برنامه غذایی بیماران کلیوی برنامه غذایی بیماران کلیوی باید متناسب با مرحله بیماری، نتایج آزمایش‌ها و شرایط جسمی هر فرد تنظیم شود. محدودیت‌های غذایی برای همه بیماران یکسان نیست. مهم‌ترین نکات تغذیه‌ای عبارت‌اند از: - پروتئین: مصرف بیش‌ازحد پروتئین می‌تواند بار کاری کلیه‌ها را افزایش دهد. در بیماران مبتلا به CKD، مقدار دریافتی باید متناسب با مرحله بیماری و وضعیت تغذیه‌ای تنظیم شود. - نمک: کاهش مصرف نمک به کنترل فشار خون و کاهش احتباس مایعات کمک می‌کند. - پتاسیم: محدودیت مواد غذایی حاوی پتاسیم تنها در صورت افزایش سطح آن در خون یا وجود اندیکاسیون پزشکی ضروری است. - فسفر: در مراحل پیشرفته بیماری، کنترل دریافت فسفر، به‌ویژه از طریق کاهش مصرف غذاهای فرآوری‌شده حاوی افزودنی‌های فسفاته، اهمیت دارد. - فیبر: مصرف متعادل سبزیجات، میوه‌ها و غلات کامل می‌تواند به بهبود سلامت متابولیک کمک کند؛ البته انتخاب مواد غذایی باید با توجه به محدودیت‌های احتمالی بیمار انجام شود. توصیه می‌شود بیماران کلیوی برای تنظیم رژیم غذایی از راهنمایی پزشک و متخصص تغذیه آشنا با بیماری‌های کلیوی استفاده کنند. نقش آزمایش‌های آزمایشگاهی در تشخیص زودهنگام بیماری‌های کلیوی از آنجا که بیماری مزمن کلیوی ممکن است در مراحل اولیه بدون علامت باشد، آزمایش‌های آزمایشگاهی نقش مهمی در شناسایی آسیب کلیوی، ارزیابی عملکرد و پایش روند بیماری دارند. دو آزمایش اصلی در ارزیابی اولیه بیماری مزمن کلیوی عبارت‌اند از: ۱. کراتینین خون و محاسبه eGFR کراتینین ماده‌ای زائد است که عمدتاً از فعالیت طبیعی عضلات تولید و از طریق کلیه‌ها دفع می‌شود. اندازه‌گیری کراتینین خون و محاسبه میزان فیلتراسیون گلومرولی تخمینی (eGFR)، از روش‌های اصلی ارزیابی عملکرد تصفیه‌ای کلیه‌ها هستند. کاهش eGFR می‌تواند نشان‌دهنده افت عملکرد کلیه باشد. ۲. نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (UACR) آلبومین نوعی پروتئین خون است که در شرایط طبیعی مقدار بسیار کمی از آن وارد ادرار می‌شود. افزایش آلبومین ادرار می‌تواند از نشانه‌های اولیه آسیب کلیوی باشد؛ حتی زمانی که eGFR هنوز در محدوده طبیعی قرار دارد. برای انجام این آزمایش، نمونه ادرار اول صبح ترجیح داده می‌شود؛ بااین‌حال، نمونه تصادفی ادرار نیز قابل استفاده است. چه افرادی باید آزمایش‌های کلیوی را به‌طور منظم انجام دهند؟ افراد مبتلا به دیابت، فشار خون بالا، بیماری‌های قلبی‌عروقی، چاقی، سابقه خانوادگی بیماری کلیوی و افرادی که سابقه آسیب حاد کلیه دارند، در معرض خطر بیشتری قرار دارند. در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲، بررسی eGFR و UACR معمولاً از زمان تشخیص بیماری و پس از آن دست‌کم سالانه توصیه می‌شود. در دیابت نوع ۱ نیز این بررسی‌ها معمولاً از پنج سال پس از شروع بیماری به‌صورت سالانه انجام می‌شوند. نکته مهم اینکه یک نتیجه غیرطبیعی به‌تنهایی برای تشخیص قطعی بیماری مزمن کلیوی کافی نیست. برای تأیید CKD، وجود اختلال در عملکرد یا ساختار کلیه باید حداقل به مدت سه ماه اثبات شود؛ البته پیگیری نتایج غیرطبیعی نباید به تأخیر بیفتد.